Хот байгуулалт, төлөвлөлтөөр нийгмийн ялгааг арилгах боломжтой юу? “Копенгагены Superkilen паркийн туршлага”

Хот байгуулалтын тухай ярихад ихэвчлэн шинэ орон сууц, зам, гүүр, инженерийн дэд бүтэц зэрэг бүтээн байгуулалтыг төсөөлдөг. Харин сүүлийн жилүүдэд дэлхийн хотуудын өмнө зөвхөн барилга байгууламжийн бус, нийгмийн шинжтэй шинэ сорилтууд тулгарч эхэлсэн. Цагаачлал нэмэгдэхийн хэрээр өөр өөр үндэстэн, соёл, шашин, амьдралын хэв маягтай хүмүүсийг нэг хотын орчинд хэрхэн эв найрамдалтай хамт амьдруулах вэ гэсэн асуудал хот төлөвлөлтийн чухал сэдэв болсон юм.

Энэ сорилтыг архитектур, ландшафтын дизайн, нийтийн орон зайн шийдлээр даван туулахыг зорьсон хамгийн онцгой төслүүдийн нэг бол Данийн нийслэл Копенгаген хотын Нёрребро дүүрэгт 2012 онд ашиглалтад орсон Superkilen Park юм. Энэхүү парк нь зөвхөн амарч зугаалах зориулалттай ногоон байгууламж биш, харин олон үндэстний иргэдийг нэгтгэх, харилцааг нь дэмжих, тухайн дүүргийн өвөрмөц өнгө төрхийг илэрхийлэх зорилготой хот байгуулалтын төсөл болсон юм.

Нёрребро дүүрэг нь Копенгагены хамгийн олон үндэстэн төвлөрсөн бүсүүдийн нэг юм. Энд 60 гаруй улсын гаралтай хүмүүс оршин суудаг бөгөөд олон жилийн турш цагаачлал, ажилгүйдэл, нийгмийн ялгарал, гэмт хэргийн түвшин зэрэг асуудалтай тулгарч байжээ. Хэдийгээр дүүрэг нь соёлын хувьд баялаг байсан ч иргэд өөр хоорондоо төдийлөн харилцахгүй, нийтийн орон зайг хамтдаа ашиглах нь ховор байсан талаар хотын судалгаанд дурдсан байдаг.

 Ийм нөхцөлд Копенгаген хотын захиргаа шинэ барилга байгууламж барихаас илүүтэйгээр иргэдийг холбох нийтийн орон зай бий болгох нь илүү үр дүнтэй гэж үзжээ. Улмаар 2009 онд Superkilen төслийг эхлүүлж, 2012 онд олон нийтэд нээлттэй болгосон байна. Төслийг Данийн алдарт архитектурын BIG, Германы ландшафтын архитектурын Topotek 1 болон уран бүтээлчдийн SUPERFLEX хамтран боловсруулжээ.

Superkilen-ийн хамгийн онцлог нь төслийн зураг төслийг зөвхөн архитекторууд гаргаагүй явдал байв. Харин тухайн дүүргийн оршин суугчдыг төлөвлөлтийн эхний шатнаас нь оролцуулж, “эх орноо хамгийн сайн илэрхийлэх ямар зүйл энэ паркт байх ёстой вэ?” гэсэн асуултыг тавьжээ. Үүний үр дүнд оршин суугчид өөрсдийн улс орны өдөр тутмын хэрэглээний эд зүйлс, тоглоом, гэрэлтүүлэг, усан оргилуур, сандал, тэмдэглэгээ зэрэг олон санал гаргасан байна. Эдгээрээс сонгогдсон бараг 100 орчим хотын элемент, 59–60 орны соёлын бэлгэдлийг парк дотор байршуулсан нь Superkilen-ийг дэлхийн хамгийн өвөрмөц нийтийн орон зайн нэг болгожээ.

Паркт байрлах эд зүйлсийн дунд Мароккогийн усан оргилуур, Японы наймалж хэлбэртэй хүүхдийн тоглоом, Оросын неон тэмдэг, Тайландын боксын ринг, Бразилийн вандан сандал, Палестинаас авчирсан хөрс, Хятадын дал мод зэрэг олон орны соёлын элементүүд багтдаг. Эд зүйл бүрийн дэргэд тухайн улсын нэр болон гарал үүслийг Дани хэл болон эх хэлээр нь тайлбарласан пайз байрлуулсан нь иргэд өөрийн соёлын үнэт зүйлээ нийтийн орон зайд олж харах боломжийг бүрдүүлжээ.

33 мянган ам метр талбай бүхий парк нь Улаан талбай (Red Square), Хар талбай (Black Market), Ногоон парк (Green Park) гэсэн гурван үндсэн хэсэгт хуваагддаг. Улаан талбай нь спорт, тоглолт, соёлын арга хэмжээнд зориулагдсан бол Хар талбай нь уулзалт, амралт, олон нийтийн харилцааны төв цэг болж үйлчилдэг. Харин Ногоон парк нь хүүхдийн тоглоомын талбай, амралтын бүс, зугаалга хийх орчныг бүрдүүлдэг. Ийнхүү нэг паркт өөр өөр зориулалттай гурван орон зайг нэгтгэсэн нь өдөр бүр олон насны, олон соёлын хүмүүсийг татах боломжийг бүрдүүлсэн юм.

Хот төлөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар Superkilen-ийн хамгийн том амжилт нь архитектурын өвөрмөц хэлбэр бус, харин иргэдийн оролцоог төлөвлөлтийн төвд тавьсан явдал байлаа. Төслийн зохиогчид паркийг бэлэн загвараар бус, тухайн дүүргийн хүмүүсийн санал дээр үндэслэн бүтээсэн нь олон нийтийн өмчлөх мэдрэмжийг нэмэгдүүлсэн гэж үздэг. Үүнийг төслийн баг “extreme participation” буюу иргэдийн өргөн оролцоонд тулгуурласан төлөвлөлт хэмээн тодорхойлсон байдаг.

Superkilen ашиглалтад орсноос хойш Копенгагены хамгийн их зураг авдаг, жуулчдын хамгийн их зорьдог нийтийн орон зайн нэг болсон бөгөөд олон улсын архитектур, хот төлөвлөлтийн салбарын нэр хүндтэй шагналуудыг хүртжээ. 2013 онд Америкийн Архитекторуудын Институтын (AIA) Хот байгуулалтын хүндэт шагнал хүртсэн бол 2016 онд исламын ертөнцийн архитектурын хамгийн нэр хүндтэй шагналуудын нэг болох Aga Khan Award for Architecture-ыг хүртсэн нь энэхүү төслийн олон улсын ач холбогдлыг илтгэнэ.

Гэсэн хэдий ч Superkilen бүх асуудлыг шийдсэн гэж үзэх боломжгүй. Судлаачид паркийн дизайн, өнгө төрх, арчилгаа, орчны шинэчлэлтэй холбоотой шүүмжлэлүүд байсаар ирснийг тэмдэглэдэг. Зарим нь нийтийн орон зайг сайжруулсан нь тухайн бүсийн үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөхөд нөлөөлж, цаашид хүн амын бүтцэд өөрчлөлт авчирч болзошгүй гэж үздэг. Гэвч ихэнх судалгаанд Superkilen нь оршин суугчдын уулзах, хамтдаа цаг өнгөрүүлэх боломжийг нэмэгдүүлж, Нёрребро дүүргийн эерэг имижийг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан гэж дүгнэжээ.

Өнөөдөр дэлхийн олон хот цагаачлал, олон соёлт нийгмийн асуудалтай тулгарч байна. Энэ нөхцөлд Superkilen-ийн туршлага нь хот байгуулалт зөвхөн барилга байгууламж, инженерийн шийдлээр хязгаарлагдахгүй, харин иргэдийн оролцоо, олон янз байдлыг хүндэтгэсэн нийтийн орон зай бий болгох нь нийгмийн эв нэгдлийг бэхжүүлэх чухал хэрэгсэл болж болохыг харуулсан бодит жишээ юм.

Хотын чанар зөвхөн өндөр барилга, өргөн замаар хэмжигдэхгүй. Харин өөр өөр үндэстэн, өөр өөр соёлтой хүмүүс нэг орон зайд өөрсдийгөө хүлээн зөвшөөрөгдсөн, хамтын нийгмийн нэг хэсэг гэж мэдэрч чадаж байгаа эсэхээр тодорхойлогдох цаг үе ирснийг Superkilen Park тодхон харуулж байна.

Гэсэн хэдий ч Superkilen бүх асуудлыг шийдсэн гэж үзэх боломжгүй. Судлаачид паркийн дизайн, өнгө төрх, арчилгаа, орчны шинэчлэлтэй холбоотой шүүмжлэлүүд байсаар ирснийг тэмдэглэдэг. Зарим нь нийтийн орон зайг сайжруулсан нь тухайн бүсийн үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөхөд нөлөөлж, цаашид хүн амын бүтцэд өөрчлөлт авчирч болзошгүй гэж үздэг. Гэвч ихэнх судалгаанд Superkilen нь оршин суугчдын уулзах, хамтдаа цаг өнгөрүүлэх боломжийг нэмэгдүүлж, Нёрребро дүүргийн эерэг имижийг бүрдүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан гэж дүгнэжээ.

 Өнөөдөр дэлхийн олон хот цагаачлал, олон соёлт нийгмийн асуудалтай тулгарч байна. Энэ нөхцөлд Superkilen-ийн туршлага нь хот байгуулалт зөвхөн барилга байгууламж, инженерийн шийдлээр хязгаарлагдахгүй, харин иргэдийн оролцоо, олон янз байдлыг хүндэтгэсэн нийтийн орон зай бий болгох нь нийгмийн эв нэгдлийг бэхжүүлэх чухал хэрэгсэл болж болохыг харуулсан бодит жишээ юм.

Хотын чанар зөвхөн өндөр барилга, өргөн замаар хэмжигдэхгүй. Харин өөр өөр үндэстэн, өөр өөр соёлтой хүмүүс нэг орон зайд өөрсдийгөө хүлээн зөвшөөрөгдсөн, хамтын нийгмийн нэг хэсэг гэж мэдэрч чадаж байгаа эсэхээр тодорхойлогдох цаг үе ирснийг Superkilen Park тодхон харуулж байна.